شاید نام یونسکو را بارها شنیده باشید؛ اما یونسکو دقیقاً چیست و وقتی می‌گوییم یک اثر در «فهرست میراث جهانی یونسکو» ثبت شده است، چه معنایی دارد؟
یونسکو (UNESCO) سازمان آموزشی، علمی و فرهنگی ملل متحد است؛ سازمانی بین‌المللی که پس از جنگ جهانی دوم با این باور شکل گرفت که صلح پایدار تنها با توافق‌های سیاسی و اقتصادی به دست نمی‌آید، بلکه باید در ذهن و فرهنگ انسان‌ها نیز ساخته شود. قانون اساسی یونسکو در سال ۱۹۴۵ در لندن به تصویب رسید و در سال ۱۹۴۶ لازم‌الاجرا شد. مقر اصلی این سازمان در پاریس، فرانسه قرار دارد.
یکی از شناخته‌شده‌ترین فعالیت‌های یونسکو، حفاظت از میراث فرهنگی و طبیعی جهان است؛ میراثی که ارزش آن فراتر از مرزهای یک کشور است و به همه انسان‌ها تعلق دارد.
باغ عباس‌آباد بهشهر نیز یکی از همین میراث‌های جهانی است؛ باغی که در سال ۲۰۱۱، به عنوان یکی از اجزای پرونده زنجیره‌ای «باغ ایرانی» (The Persian Garden) در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد.
یونسکو در یک نگاه
نام کامل:
United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization
سازمان آموزشی، علمی و فرهنگی ملل متحد
تأسیس: ۱۹۴۵
مقر: پاریس، فرانسه
حوزه‌های اصلی فعالیت: آموزش، علوم، فرهنگ، ارتباطات و اطلاعات
یکی از مهم‌ترین مأموریت‌ها: حفاظت و معرفی میراث فرهنگی و طبیعی با ارزش جهانی
یونسکو در پی ساختن جهانی است که در آن شناخت فرهنگ‌ها و میراث یکدیگر، به درک متقابل و صلح کمک کند. در قانون اساسی این سازمان آمده است:
«از آنجا که جنگ‌ها در ذهن انسان‌ها آغاز می‌شوند، دفاع از صلح نیز باید در ذهن انسان‌ها ساخته شود.»
این جمله، یکی از شناخته‌شده‌ترین بخش‌های قانون اساسی یونسکو است و نگاه این سازمان به فرهنگ و میراث را به خوبی نشان می‌دهد.
میراث جهانی یونسکو چیست؟
همه بناهای تاریخی، محوطه‌های باستانی یا مناظر طبیعی ارزشمند، «میراث جهانی یونسکو» نیستند.
فهرست میراث جهانی مجموعه‌ای از مکان‌های فرهنگی، طبیعی و ترکیبی است که از نظر یونسکو دارای «ارزش برجسته جهانی» (Outstanding Universal Value) هستند؛ یعنی اهمیت آن‌ها چنان است که ارزش حفاظت از آن‌ها تنها به یک ملت یا کشور محدود نمی‌شود، بلکه برای جامعه جهانی اهمیت دارد.
چارچوب اصلی این نظام، کنوانسیون حفاظت از میراث فرهنگی و طبیعی جهان است که در سال ۱۹۷۲ به تصویب رسید. این کنوانسیون، کشورهای عضو را در یک نظام همکاری بین‌المللی برای شناسایی، حفاظت، نگهداری و انتقال میراث ارزشمند جهان به نسل‌های آینده گرد هم می‌آورد.
بنابراین، ثبت یک اثر در فهرست میراث جهانی صرفاً یک عنوان تشریفاتی نیست؛ بلکه نشانه‌ای از آن است که یک اثر، در سطح جهانی، واجد ارزش‌هایی شناخته شده که حفاظت از آن‌ها اهمیت مشترک بشریت است.
برای ثبت یک اثر در فهرست میراث جهانی چه معیارهایی وجود دارد؟
یونسکو برای ارزیابی آثار، ۱۰ معیار انتخاب دارد. یک اثر برای قرار گرفتن در فهرست میراث جهانی باید ارزش برجسته جهانی داشته باشد و دست‌کم یکی از این معیارها را برآورده کند؛ همچنین موضوعاتی مانند اصالت، یکپارچگی، حفاظت و مدیریت اثر نیز در ارزیابی اهمیت دارند.
این معیارها طیف گسترده‌ای از ارزش‌ها را دربرمی‌گیرند؛ از جمله:
- شاهکار بودن نبوغ خلاق بشر؛
- نشان دادن تبادل مهم ارزش‌های انسانی در معماری، فناوری، هنر یا طراحی منظر؛
- ارائه گواهی منحصربه‌فرد یا استثنایی از یک سنت فرهنگی یا تمدن؛
- نمونه‌ای برجسته از یک نوع معماری، مجموعه ساختمانی یا منظر مرتبط با مرحله‌ای مهم از تاریخ؛
- نشان دادن تعامل انسان با محیط طبیعی؛
- ارتباط با سنت‌ها، اندیشه‌ها، آثار هنری یا ادبی دارای اهمیت جهانی؛
- و معیارهایی مربوط به پدیده‌های طبیعی، تاریخ زمین‌شناسی و تنوع زیستی.
به بیان ساده، ثبت جهانی به این معناست که یک اثر نه فقط برای تاریخ یک کشور، بلکه برای شناخت تاریخ و فرهنگ بشریت نیز اهمیت دارد.
ثبت جهانی چه اهمیتی دارد؟
قرار گرفتن یک اثر در فهرست میراث جهانی، توجه جهانی بیشتری را به آن جلب می‌کند و می‌تواند به تقویت حفاظت، مدیریت و معرفی آن کمک کند.
یکی از مهم‌ترین دستاوردهای این جایگاه، قرار گرفتن اثر در چارچوب یک نظام بین‌المللی حفاظت از میراث است. همچنین کشورهای عضو کنوانسیون، در شرایط و چارچوب‌های تعیین‌شده، می‌توانند برای برخی پروژه‌های حفاظت، مدیریت، اقدامات اضطراری و آماده‌سازی پرونده‌ها از کمک‌های بین‌المللی صندوق میراث جهانی درخواست کنند. این کمک‌ها خودکار نیستند و درخواست آن‌ها باید از سوی نهادهای واجد شرایط در کشور عضو ارائه شود.
از سوی دیگر، ثبت جهانی می‌تواند موجب افزایش آگاهی عمومی، تقویت جایگاه فرهنگی یک اثر و توجه بیشتر به حفاظت از آن شود. خود یونسکو نیز «اعتبار و جایگاه ناشی از ثبت آثار» را از عواملی می‌داند که می‌تواند به افزایش آگاهی نسبت به حفاظت از میراث کمک کند.
اما اهمیت یک ثبت جهانی را نباید فقط در گردشگری یا شهرت آن خلاصه کرد. مهم‌تر از همه، این ثبت یادآور یک مسئولیت مشترک برای حفاظت از میراث و انتقال آن به نسل‌های آینده است.
یونسکو و ایران
ایران از کشورهای قدیمی عضو یونسکو است و از سال ۱۹۴۸ عضو این سازمان بوده است.
ایران امروز یکی از کشورهای مهم منطقه در حوزه میراث جهانی به شمار می‌رود. بر اساس اطلاعات فعلی مرکز میراث جهانی یونسکو، ایران در سال ۲۰۲۶ دارای ۳۰ اثر ثبت‌شده در فهرست میراث جهانی است که شامل ۲۸ اثر فرهنگی و ۲ اثر طبیعی می‌شود.
از جمله شناخته‌شده‌ترین این آثار می‌توان به تخت جمشید، پاسارگاد، میدان نقش جهان اصفهان، چغازنبیل، سازه‌های آبی شوشتر، شهر تاریخی یزد، منظر فرهنگی هورامان و البته باغ ایرانی اشاره کرد.
باغ ایرانی؛ میراثی فراتر از یک باغ
«باغ ایرانی» تنها نام یک باغ نیست؛ بلکه نام یک میراث زنجیره‌ای است که مجموعه‌ای از ۹ باغ تاریخی در نقاط مختلف ایران را دربرمی‌گیرد.
این باغ‌ها در مناطق و شرایط اقلیمی متفاوت شکل گرفته‌اند، اما اصول مشترکی مانند هندسه، سازمان‌دهی فضایی، حضور آب، پوشش گیاهی و ارتباط میان عناصر طبیعی و ساخته‌شده را حفظ کرده‌اند.
پرونده «باغ ایرانی» در سال ۲۰۱۱ در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد و شامل ۹ باغ از استان‌های مختلف ایران است. باغ عباس‌آباد یکی از اجزای این مجموعه است.
یونسکو باغ ایرانی را حاصل ترکیب دانش و هنر در زمینه‌هایی مانند مهندسی و مدیریت آب، معماری، گیاه‌شناسی، کشاورزی و طراحی منظر می‌داند؛ دانشی که در طول قرن‌ها با شرایط اقلیمی مختلف ایران سازگار شده است.
باغ عباس‌آباد در فهرست میراث جهانی
باغ عباس‌آباد بهشهر در سال ۲۰۱۱ به عنوان یکی از ۹ باغ پرونده زنجیره‌ای «باغ ایرانی» در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد.
این مجموعه در میان اجزای پرونده «باغ ایرانی» جایگاهی ویژه دارد. باغ عباس‌آباد در محیط طبیعی منطقه بهشهر و در پیوند با توپوگرافی و منابع آب شکل گرفته و نمونه‌ای ارزشمند از هماهنگی میان طبیعت، معماری، آب و مهندسی در باغ‌سازی ایرانی است.
در ارزیابی یونسکو، «باغ ایرانی» بر اساس پنج معیار (i)، (ii)، (iii)، (iv) و (vi) دارای ارزش برجسته جهانی شناخته شده است. یونسکو در توضیح این ارزش‌ها به باغ ایرانی به عنوان شاهکاری از نبوغ خلاق بشر، نمونه‌ای از تبادل ارزش‌های انسانی، گواهی استثنایی بر سنت‌های فرهنگی، نمونه‌ای برجسته از طراحی باغ و ارتباط آن با تحولات فرهنگی و هنری اشاره می‌کند.
در این میان، آب یکی از عناصر بنیادین باغ ایرانی است؛ عنصری که هم نقشی کاربردی در آبیاری و مدیریت منابع دارد و هم در سازمان‌دهی فضایی و معنای زیبایی‌شناختی باغ نقش ایفا می‌کند. یونسکو نیز سامانه تأمین، مدیریت و گردش آب را از ویژگی‌های دارای ارزش برجسته جهانی در مجموعه باغ ایرانی معرفی کرده است.
در باغ عباس‌آباد، این پیوند میان آب، معماری و طبیعت را می‌توان به شکلی چشمگیر مشاهده کرد؛ پیوندی که بخشی از هویت تاریخی و ارزش جهانی این مجموعه را شکل می‌دهد.
چرا باغ عباس‌آباد یک میراث جهانی است؟
وقتی در باغ عباس‌آباد قدم می‌زنیم، ممکن است در نگاه نخست با یک باغ تاریخی زیبا، بناهای صفوی، آب و چشم‌اندازی طبیعی روبه‌رو باشیم.
اما ثبت جهانی، ما را دعوت می‌کند که این مجموعه را در مقیاسی بزرگ‌تر ببینیم.
باغ عباس‌آباد تنها یک اثر تاریخی در شمال ایران نیست؛ بخشی از داستان چند هزار ساله باغ ایرانی است.
داستانی درباره اینکه انسان چگونه می‌تواند با استفاده از هندسه، معماری، مدیریت آب و شناخت طبیعت، فضایی بسازد که هم کارکرد داشته باشد و هم معنا؛ هم با محیط طبیعی سازگار باشد و هم به بخشی از فرهنگ و هنر یک سرزمین تبدیل شود.
از همین رو، ارزش باغ عباس‌آباد تنها در قدمت بناها یا زیبایی چشم‌انداز آن خلاصه نمی‌شود؛ بلکه در دانش، اندیشه و رابطه‌ای میان انسان و طبیعت است که در ساختار آن شکل گرفته است.
ثبت جهانی؛ یک افتخار و یک مسئولیت
ثبت یک اثر در فهرست میراث جهانی پایان راه نیست.
برعکس، این ثبت آغاز مسئولیتی بلندمدت برای حفاظت و مدیریت صحیح آن اثر است. کشورهای عضو کنوانسیون متعهد می‌شوند برای شناسایی، حفاظت، نگهداری و انتقال میراث جهانی به نسل‌های آینده تلاش کنند.
به همین دلیل، میراث جهانی متعلق به گذشته نیست؛ امانتی برای آینده است.
هر بازدیدکننده‌ای که امروز از باغ عباس‌آباد دیدن می‌کند، در واقع بخشی از این مسئولیت را نیز بر عهده دارد: شناختن ارزش‌های باغ، احترام به محیط و بناهای تاریخی، و کمک به حفظ آن برای کسانی که پس از ما اینجا قدم خواهند زد.
مسیر ثبت یک اثر در فهرست میراث جهانی چگونه است؟
ثبت یک اثر در فهرست میراث جهانی فرایندی طولانی و تخصصی است و صرفاً با ارسال یک درخواست ساده انجام نمی‌شود.
به طور کلی، مسیر ثبت شامل مراحل اصلی زیر است:
۱. شناسایی و قرار گرفتن در فهرست موقت کشور
کشور ابتدا آثار مورد نظر خود را در «فهرست موقت» (Tentative List) قرار می‌دهد.
۲. تهیه پرونده نامزدی
اطلاعات تاریخی، فرهنگی یا طبیعی، محدوده اثر، ارزش‌های برجسته، وضعیت حفاظت، اصالت، یکپارچگی و برنامه مدیریت آن در قالب یک پرونده تخصصی تهیه می‌شود.
۳. ارزیابی تخصصی
پرونده توسط نهادهای مشورتی مرتبط با کنوانسیون، از جمله ICOMOS یا IUCN بسته به ماهیت اثر، بررسی و ارزیابی می‌شود.
۴. بررسی در کمیته میراث جهانی
در نهایت، پرونده در دستور کار کمیته میراث جهانی قرار می‌گیرد.
۵. تصمیم‌گیری
کمیته می‌تواند اثر را در فهرست میراث جهانی ثبت کند، تصمیم‌گیری را به تعویق بیندازد، درخواست اطلاعات تکمیلی کند یا با ثبت آن موافقت نکند.
بنابراین، «ثبت جهانی» نتیجه یک فرایند کارشناسی و بین‌المللی است، نه صرفاً یک عنوان تبلیغاتی.
پرسش‌های متداول درباره یونسکو و میراث جهانی
آیا یونسکو به هر اثر ثبت‌شده پول می‌دهد؟
خیر. ثبت جهانی به معنای دریافت خودکار بودجه نیست. کشورهای عضو در شرایط مشخص می‌توانند برای برخی پروژه‌های حفاظت، مدیریت یا اقدامات اضطراری از صندوق میراث جهانی درخواست کمک بین‌المللی کنند؛ اما این کمک‌ها بر اساس ضوابط و فرایند مشخص اعطا می‌شوند.
آیا ثبت جهانی یونسکو باعث تغییر مالکیت یک اثر می‌شود؟
خیر. ثبت یک اثر در فهرست میراث جهانی، به خودی خود به معنای انتقال مالکیت آن به یونسکو نیست. مسئولیت اصلی حفاظت و مدیریت اثر همچنان بر عهده کشور عضو است و اثر مطابق قوانین و نظام‌های حفاظتی کشور مربوطه مدیریت می‌شود. در مورد باغ‌های پرونده «باغ ایرانی» نیز یونسکو تصریح می‌کند که این باغ‌ها تحت قوانین حفاظت از میراث فرهنگی ایران قرار دارند.
آیا یک اثر ثبت‌شده می‌تواند از فهرست میراث جهانی خارج شود؟
بله. ثبت جهانی دائمی و غیرقابل تغییر نیست. اگر ارزش‌های برجسته جهانی یک اثر به‌شدت آسیب ببیند یا شرایط لازم برای باقی ماندن آن در فهرست فراهم نباشد، سازوکارهای مشخصی برای بررسی وضعیت آن وجود دارد و در موارد خاص، یک اثر می‌تواند از فهرست میراث جهانی حذف شود.
آیا قرار گرفتن در فهرست میراث جهانی فقط برای گردشگران اهمیت دارد؟
خیر. گردشگری تنها یکی از پیامدهای احتمالی ثبت جهانی است. مهم‌تر از آن، ثبت جهانی موجب قرار گرفتن اثر در چارچوب یک نظام بین‌المللی برای حفاظت، مدیریت و انتقال میراث به نسل‌های آینده می‌شود.
چرا باغ عباس‌آباد در فهرست میراث جهانی ثبت شده است؟
باغ عباس‌آباد به عنوان یکی از ۹ باغ پرونده زنجیره‌ای «باغ ایرانی» ثبت شده است. این پرونده به دلیل ارزش‌های تاریخی، فرهنگی، معماری، طراحی منظر و دانش مرتبط با مدیریت آب و سازگاری باغ ایرانی با محیط‌های مختلف، بر اساس پنج معیار یونسکو واجد ارزش برجسته جهانی شناخته شده است.
«باغ ایرانی» چند باغ را شامل می‌شود؟
پرونده «باغ ایرانی» شامل ۹ باغ تاریخی در مناطق مختلف ایران است که هر یک نمونه‌ای از گوناگونی باغ‌سازی ایرانی در شرایط اقلیمی و جغرافیایی متفاوت هستند. باغ عباس‌آباد یکی از این ۹ باغ است.
میراث جهانی را بهتر بشناسیم
شناخت یونسکو و مفهوم میراث جهانی، به ما کمک می‌کند باغ عباس‌آباد را فقط به عنوان یک مقصد گردشگری نبینیم.
این باغ بخشی از میراثی است که ارزش آن از مرزهای ایران فراتر رفته و به مجموعه‌ای از ارزش‌های فرهنگی و تاریخی در مقیاس جهانی پیوند خورده است.
اینجا، بخشی از میراث ایران و بخشی از میراث مشترک بشریت است.
[تاریخچه باغ عباس‌آباد را بخوانید ←]