معرفی و تاریخچه میراث جهانی باغ عباس آباد بهشهر

وقتی که گذشتگان مردمان این سرزمین را از بهشت راندند و یا در واقع ما را از بهشت برین و فردوس به زمین سقوط دادند هرآنچه را که گذشتگان ما در آن بالا دیدند نمایش آنرا در روی زمین اجرا کردند و آن نمایش به نام باغ و مترادف و هم معنی بهشت را پیدا کرد . در واقع باغ ایرانی نمایشی از قطعه بهشت است که در زمین اجرا شده و به همین دلیل اسلاف هوشمند این سرزمین باغ ایرانی را در مناطق کم آب و کویری و یا به تعبیر دیگر قطعه سرسبز و بهشتی را در مقابل سرزمینی گرم و سوزان و برهوت به نمایش گذاشتند و به همین دلیل برای نخستین بار باغ ایرانی در مناطق کم آب و گرم و سوزان به اجرا درآمد که می توان به باغ تاریخی درپاسارگاد، باغهای فین در کاشان، باغ شازده در ماهان کرمان، باغ طبس و باغهای ایرانی در اصفهان و قزوین اشاره نمود.

در سال ۱۰۲۰ تا ۱۰۲۱ هجری قمری به دستور شاه عباس، شهر اشرف البلاد به نام مادرش بنیانگذاری گردید که در دوره پهلوی اول به بهشهر تغییر نام یافت و تا پیش از دوره صفوی، بصورت یک روستایی بیش نبود .

به همین دلیل تدبیری هوشمندانه در دوره صفویه اتفاق افتاد و باغ ایرانی از خاستگاهش جدا شد و این بار باغ در باغ ساخته شد یا در واقع قطعه ای از نمایش بهشت به نام باغ در بهشت خدادادی شمال ایران ساخته شد. چون طبیعت مازندران خود نمایشی از بهشت و باغ خدادادی است.

با توجه به آنچه که بیان گردید هنرمند باغ ساز یا مهندس و معمار ایرانی در حوزه باغسازی دارای محدودیتی بوده است و آن محدودیت چیزی نبوده است مگر آب. و عامل کم آبی دلیل مهم بوده که هنرمند و مهندس معمار ایرانی در تمام اعصار شاید نتوانست تفکرات و هنر خود را در حوزه باغسازی به نمایش بگذارد اما همان محدودیت و تنگناه در شمال ایران به جهت فراوانی آب که عامل مهم محدودیت در حوزه خاستگاه باغسازی بوده است به پایان همه محدودیتها رسیده است.

اگر چه در حوزه جنوبی دریای خزر باغهای متعددی از دوره صفویه در شهر اشرف ( بهشهر امروزی ) بر جای مانده است اما باغ عباس آباد به چند دلیل به سرآمدی باغ ایرانی رسیده است که می توان به:

الف) عدم شباهت پلان باغ عباس آباد با سایر پلانهای باغ ایرانی. یا به بیان دیگر شباهت نداشتن باغ عباس آباد با دیگر باغهای ایرانی هم دوره یا قدیمی تر از خود .

ب) عناصر و اجزا تشکیل دهنده باغ ایرانی در عباس آباد به سرآمدی خود رسیدند که به عنوان نمونه و شاهد می توان به وجود دو برج آجری و استخر اشاره کرد ، که در هیچ باغ ایرانی به چشم نمی آید . بنا به دلایل قوی معماری دوره صفویه شمال ایران ( عباس آباد ) در دو حوزه فرهنگی شمال غرب و فلات مرکزی ایران تاثیرگذار بوده است که می توان بعنوان بارز و نمونه به ایل گولی و چشمه علی دامغان که تاثیر پذیرفته از هنر معماری بنای مرکز مخزن سد عباس آباد می باشد اشاره کرد .

این مجموعه در ۹ کیلومتری جنوب شرقی شهر بهشهر واقع شده است. بهشهر شهری با تاریخ غنی است که در دوران صفویه با نام اشرف به دستور شاه عباس اول در سال‌های ۱۰۲۰-۱۰۲۱ هجری قمری بنیان نهاده شد و به عنوان پایتخت بهاره و تابستانه و تفریحی سلاطین صفوی شناخته می‌شد. در آن زمان، ۷ باغ دیدنی و درون‌شهری در این شهر احداث شده بود. این باغ‌ها شامل باغ‌شاه، باغ حرم، باغ شمال، باغ زیتون، باغ صاحب‌الزمان، باغ‌تپه و باغ چشمه عمارت می‌شد که شهرتی جهانی داشته و سیاحان اروپایی زیبایی و نظم آن‌ها را ستایش می‌کردند. در کنار این باغ‌ها، سه باغ برون‌شهری هم در دوران صفوی در اشرف احداث شده بود. یعنی باغ‌های صفی‌آباد، همایون تپه و عباس‌آباد. متأسفانه بسیاری از این آثار در گذر زمان آسیب دیدند، اما عباس‌آباد به لطف کاوش‌های باستان‌شناسی از سال ۱۳۷۹ تاکنون و تلاش‌های حفاظتی، زنده مانده و به یکی از مهم‌ترین نمادهای میراث ایران تبدیل شده است.

این مجموعه تاریخی ارزشمند در سال ۱۳۴۶(ه.ش) با شماره ۷۴۵ در فهرست آثار ملّی ایران ثبت گردید و همچنین در سال ۲۰۱۱ میلادی به همراه ۸ باغ دیگر به شماره ۱۳۷۲ در فهرست میراث جهانی سازمان یونسکو تحت عنوان باغ ایرانی(The Persian Garden) به ثبت رسیده است.

عباس‌آباد به عنوان تنها باغ ایرانی غیرکویری که در دامنه جنگل‌های هیرکانی البرز ساخته شده، ویژگی‌های منحصربه‌فردی دارد. این مجموعه با وسعتی تقریبی ۵۰۰ تا ۶۰۰ هکتار (شامل عرصه جنگلی و تاریخی)، بیش از ۲۲۰ گونه گیاهی متنوع (از جمله بلوط، راش، توسکا، افرا و ممرز) و صدها درخت کهنسال تحت حفاظت دارد. اینجا الگوی کلاسیک باغ ایرانی (چارباغ با محور آب و تقارن) را با طبیعت وحشی و مرطوب شمال تلفیق کرده و با مهندسی پیشرفته آبرسانی (لوله‌های سفالی تنبوشه‌ای، برج‌های فشارشکن، سد تاریخی و سیستم تصفیه) آب را در دل جنگل مهار نموده است. این مجموعه در سال ۱۳۴۶ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شد و در سال ۲۰۱۱ در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت گردید.

اینجا یک تفرج‌گاه ساده نیست؛ یک میراث جهانی زنده است که یونسکو آن را به دلیل ارزش فرهنگی، تاریخی، مهندسی و زیبایی‌شناختی برجسته کرده. حفاظت از آن وظیفه‌ای ملی و جهانی است تا نسل‌های آینده نیز بتوانند از این شاهکار نبوغ ایرانی لذت ببرند.

✦ ✦ ✦
فهرست مطالب